18. અથ અષ્ટાદશઃ અધ્યાયઃ । મોક્ષસન્ન્યાસયોગઃ | Bhagvad Gita - Gujarati

॥ ॐ શ્રી પરમાત્મને નમઃ ॥

અથ અષ્ટાદશઃ અધ્યાયઃ । મોક્ષસન્ન્યાસયોગઃ

અર્જુન ઉવાચ:

સન્ન્યાસસ્ય મહાબાહો તત્વમિચ્છામી વેદિતુમ્ ।
ત્યાગસ્ય ચ હૃષીકેશ પૃથક્કેશિનિષૂડન ॥ ૧૮-૧॥

શ્રીભગવાનુવાચ:

કામ્યાનાં કર્મણાં નિયાસં સન્ન્યાસં કવયો વિદુઃ ।
સર્વકર્મફલત્યાગં પ્રાહુસ્ત્યાગં વિચક્ષણાઃ ॥ ૧૮-૨॥

ત્યાજ્યં દોષવદિત્યેકે કર્મ પ્રાહુર્મનીષિણઃ ।
યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યમિતિ ચાપરે ॥ ૧૮-૩॥

નિશ્ચયં શ્રૃણુ મે તત્ર ત્યાગે ભરતસત્તમ ।
ત્યાગો હિ પુરુષવ્યાસઘ્ર ત્રિવિધઃ સંપ્રકીર્તિતઃ ॥ ૧૮-૪॥

યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યં કાર્યમેવ તત્ ।
યજ્ઞો દાનં તપશ્ચૈવ પાવનાની મનીષિણામ્ ॥ ૧૮-૫॥

એતાન્યપિ તુ કર્માણિ સંગં ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ ।
કર્તવ્યાનીતિ મે પાર્થ નિશ્ચિતં મતમુત્તમમ્ ॥ ૧૮-૬॥

નિયતસ્ય તુ સન્ન્યાસઃ કર્મણો નોપપદ્યતે ।
મોહાત્તસ્ય પરિત્યાગસ્તામસઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૧૮-૭॥

દુઃખમિત્યેવ યત્કર્મ કાયક્લેશભયાત્ત્યજેત્ ।
સ કૃત્વા રાજસં ત્યાગં નૈવ ત્યાગફલં લભેત્ ॥ ૧૮-૮॥

કાર્યમિત્યેવ યત્કર્મ નિયતં ક્રિયતે અર્જુન ।
સંગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ સ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકો મતઃ ॥ ૧૮-૯॥

ન દ્વેષ્ટ્યકુશલં કર્મ કુશલે નાનુષજ્યતે ।
ત્યાગી સત્વસમાવિષ્ટો મેધાવી છિન્નસંશયઃ ॥ ૧૮-૧૦॥

ન હિ દેહભૃતા શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્યશેષતઃ ।
યસ્તુ કર્મફલત્યાગી સ ત્યાગીત્યભિધીયતે ॥ ૧૮-૧૧॥

અનિષ્ટમિષ્ટં મિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્ ।
ભવત્યત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સંન્યાસિનાં ક્વચિત્ ॥ ૧૮-૧૨॥

પંચૈતાનિ મહાબાહો કારણાની નિબોધ મે ।
સાંખ્યે કૃતાંતે પ્રોક્તાની સિદ્ધયે સર્વકર્મણામ્ ॥ ૧૮-૧૩॥

અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્ ।
વિવિધાશ્ચ પૃથક્ચેષ્ઠા દૈवं ચૈવાત્ર પંચમમ્ ॥ ૧૮-૧૪॥

શરીરવાંકમનોબિરીયત્કર્મ પ્રારભતે નરઃ ।
ન્યાય્યં વા વિપરીતં વા પંચૈતે તસ્ય હેતવઃ ॥ ૧૮-૧૫॥

તત્રૈવં સતિ કર્તારમાત્માનં કેવળં તુ યઃ ।
પશ્યત્યકૃતબુદ્ધિત્વાન્ન સ પશ્વતિ દુર્મતિઃ ॥ ૧૮-૧૬॥

યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે ।
હત્વાપિ સ ઇમાંલ્કોકાન્ન હંતિ ન નિબંધ્યતે ॥ ૧૮-૧૭॥

જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મચોદનાઃ ।
કરણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસંગ્રહઃ ॥ ૧૮-૧૮॥

જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તા ચ ત્રિધૈવ ગુણભેદतः ।
પ્રોચ્યતે ગુણસંખ્યાને યથાવચ્છૃણુ તાન્યપિ ॥ ૧૮-૧૯॥

સર્વભૂતેશુ યેનૈકં ભાવમવ્યયમીક્ષતે ।
અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્ઞ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકમ્ ॥ ૧૮-૨૦॥

પૃથક્ત્વેન તુ યજ્ઞજ્ઞાનં નાનાભાવાન્પૃથગ્વિધાન્ ।
વેટેતિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તજ્ઞ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્ ॥ ૧૮-૨૧॥

યત્તુ કૃત્સ્નવદેકસ્મિન્કાર્યે સક્તમહૈતુકમ્ ।
અતત્વાર્થેવાલ્પં ચ તત્તામસમુદાહૃતમ્ ॥ ૧૮-૨૨॥

નિયતં સંગરહિતમરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્ ।
અફલપ્રેપ્સુના કર્મ યત્તત્સાત્ત્વિકમુચ્યતે ॥ ૧૮-૨૩॥

યત્તુ કામેપ્સુના કર્મ સાહંકારેણ વા પુનઃ ।
ક્રિયતે બહુલાયાસં તદ્રાજસમુદાહૃતમ્ ॥ ૧૮-૨૪॥

અનુબંધં ક્ષયં હિંસામનપેક્ષ્ય ચ પૌરૂષમ્ ।
મોહાદારભ્યતે કર્મ યત્તત્તામસમુચ્યતે ॥ ૧૮-૨૫॥

મુક્તસંગો અનુહંવાદી ધૃત્યોત્સાહસમન્વિતઃ ।
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોનિર્વિકારઃ કર્તા સાત્ત્વિક ઉચ્યતે ॥ ૧૮-૨૬॥

રાગી કર્મફલપ્રેપ્સુર્લુબ્ધો હિંસાત્મકો અશુચિઃ ।
હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૧૮-૨૭॥

અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈષ્કૃતિકો અલસઃ ।
વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે ॥ ૧૮-૨૮॥

બુદ્ધેર્ભેદં ધૃતેશ્ચૈવ ગુણતસ્ત્રિવિધં શ્રૃણુ ।
પ્રોચ્યમાનમશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનંજય ॥ ૧૮-૨૯॥

પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે ।
બંધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી ॥ ૧૮-૩૦॥

યયા ધર્મમધર્મં ચ કાર્યં ચाकार્યમેવ ચ ।
અયથાવત્પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી ॥ ૧૮-૩૧॥

અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે તામસાવૃતા ।
સર્વાર્થીન્વિપરીતાંશ્ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી ॥ ૧૮-૩૨॥

ધૃત્યા યયા ધારયતે મન:પ્રાણેન્દ્રિયક્રિયાઃ ।
યોગેનાવ્યભિચારીણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી ॥ ૧૮-૩૩॥

યયા તુ ધર્મકામાર્થેાન્ધૃતીયા ધારયતે અર્જુન ।
પ્રસંગેન ફલાકાંક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી ॥ ૧૮-૩૪॥

યયા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં મદમેવ ચ ।
ન વિમુંચતિ દુર્મেধા ધૃતિઃ સા પાર્થ તામસી ॥ ૧૮-૩૫॥

સુખં ત્વિદાનિં ત્રિવિધં શ્રૃણુ મે ભરતર્ષભ ।
અભ્યાસાદ્રમત યત્ર દુઃખાંતં ચ નિગચ્છતિ ॥ ૧૮-૩૬॥

યત્તદગ્રે વિષમિવ પરિણામેં અમૃતોપમમ્ ।
તત્સુખં સાત્ત્વિકં પ્રોક્તમાત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્ ॥ ૧૮-૩૭॥

વિષયેન્દ્રિયસંયોગાદ્યત્તદગ્રે અમૃતોપમમ્ ।
પરિણામે વિષમિવ તત્સુખં રાજસં સ્મૃતમ્ ॥ ૧૮-૩૮॥

યદગ્રે ચાનુબંધે ચ સુખં મોહનમાત્મનઃ ।
નિદ્રાલસ્યપ્રમાદોત્થં તત્તામસમુદાહૃતમ્ ॥ ૧૮-૩૯॥

ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા પુનઃ ।
સત્વં પ્રકૃતિજૈર્મુક્તં યદેવિહિ સ્યાત્ત્રિભિર્ગુણૈઃ ॥ ૧૮-૪૦॥

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરંતપ ।
કર્માણિ પ્રવિભક્તાની સ્વભાવપ્રભૈર્ગુણૈઃ ॥ ૧૮-૪૧॥

શમો દમસ્તપઃ શૌચં ક્ષાંતિરાર્જવમેવ ચ ।
જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં બ્રહ્મકર્મ સ્વભાવજમ્ ॥ ૧૮-૪૨॥

શૌર્યં તેજોધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્યપલાયનમ્ ।
દાનમીશ્વરભાવશ્ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્ ॥ ૧૮-૪૩॥

કૃષિગૌરક્ષ્યવાણિજ્યં વૈશ્વકર્મ સ્વભાવજમ્ ।
પરિચર્યાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્ ॥ ૧૮-૪૪॥

સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ ।
સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ ॥ ૧૮-૪૫॥

યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતમ્ ।
સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં લભતે માનવઃ ॥ ૧૮-૪૬॥

શ્રેયાં સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।
સ્વભાવનિયતં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ॥ ૧૮-૪૭॥

સહજં કર્મ કૌં તેય સદોષમપિ ન ત્યજેત્ ।
સર્વારંભા હિ દોષેણ ધૂમેનાગ્નિરિવાવૃતાઃ ॥ ૧૮-૪૮॥

અસક્તબુદ્ધિઃ સર્વત્ર જીતાત્મા વિગતસ્પૃહઃ ।
નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિં પરમાં સન્ન્યાસેનાધિગચ્છતિ ॥ ૧૮-૪૯॥

સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ તથાપ્નોતિ નિબોધ મે ।
સમાસેનૈવ કૌં તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા ॥ ૧૮-૫૦॥

બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય ચ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ ॥ ૧૮-૫૧॥

વિવિક્તસેવી લઘ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ ।
ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ ॥ ૧૮-૫૨॥

અહંકારં બળં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્ ।
વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાંતો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥ ૧૮-૫૩॥

બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાંક્ષતિ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્ભક્તિં લભતે પરામ્ ॥ ૧૮-૫૪॥

ભક્ત્યાઃ મામભિજાનાતિ યાવાન્યશ્ચાસ્મિ તત્વતઃ ।
તતઃ માં તત્વતોઃ જ્ઞાત્વા વિશતે તદનંતરમ્ ॥ ૧૮-૫૫॥

સર્વકર્માણ્યપિ સદા કુર્વાણો મદ્ભ્યપાશ્રયઃ ।
મતપ્રસાદાદવાપ્નોતિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ ॥ ૧૮-૫૬॥

ચેતસા સર્વકર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય મત્પરઃ ।
બુદ્ધિયોગમુપાશ્રિત્ય મચ્ચિત્તઃ સતા તમ્ ભવ ॥ ૧૮-૫૭॥

મચ્ચિત્તઃ સર્વદુર્ગાણિ મત્પ્રસાદાત્તરિષ્યસિ ।
અથ ચેત્ત્વમહંકારાન્ન શ્રોષ્યસિ વિનંક્ષ્યસિ ॥ ૧૮-૫૮॥

યદહંકારમાશ્રિત્ય ન યોત્સ્ય ઇતિ મન્યસે ।
મિથ્યૈષ વ્યવસાયસ્તે પ્રકૃતિસ્ત્વં નિઓક્ષ્યતિ ॥ ૧૮-૫૯॥

સ્વભાવજેના કૌં તેય નિબંધઃ સ્વેન કર્મણા ।
કર્તું નેચ્છસિ યન્મોહાત્કરिष्यસ્યવશોપિ તત્ ॥ ૧૮-૬૦॥

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશે અર્જુન તಿಷ್ಠતિ ।
ભ્રામયન્સર્વભૂતાણી યંત્રારૂઢાણિ માયયા ॥ ૧૮-૬૧॥

તમેવ શરણં ગચ્છ સર્વભાવેન ભારત ।
તતપ્રસાદાત્પરાં શાંતિં સ્થાનો પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્ ॥ ૧૮-૬૨॥

ઇતિ તે જ્ઞાનમાખ્યાતં ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરેં મયા ।
વિમૃશ્યૈતદશેષેણ યથેચ્છસિ તથાસ कुरુ ॥ ૧૮-૬૩॥

સર્વગુહ્યતમં ભૂયઃ શ્રૃણુ મે પરમં વચઃ ।
ઇષ્ટોસિ મે દૃઢમિતિ તતઃ વક્ષ્યામિ તેહે હિતમ્ ॥ ૧૮-૬૪॥

મનમના भव મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામેવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયોસિ મે ॥ ૧૮-૬૫॥

સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વા સર્વપાપેષ્ય મોશયિશ્યામી મા શુચઃ ॥ ૧૮-૬૬॥

ઇદં તે નાતપસ્કાય નાભક્તાય કદાચન ।
ન ચાશુશ્રુષવેઃ વાચ્યં ન ચ માં યોભ્યસૂયતિ ॥ ૧૮-૬૭॥

ય ઇદં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વભિધાન્યસિ ।
ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ ॥ ૧૮-૬૮॥

ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ ।
ભવિતા ન ચ મે તસ્માદ્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ ॥ ૧૮-૬૯॥

અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમાવયોઃ ।
જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહમિષ્ટઃ સ્યામિતિ મે મતિઃ ॥ ૧૮-૭૦॥

શ્રદ્ધાવાનનસૂયશ્ચ શ્રૃણુયાદપિ યો નરઃ ।
સોપિ મુક્તઃ શુભાંલ્લોકાન્પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યકર્મણામ્ ॥ ૧૮-૭૧॥

કચ્ચિદેતચ્છ્રુતં પાર્થ ત્વયૈકાગ્રેણ ચેતસાઃ ।
કચ્ચિદજ્ઞાનસમ્મોહઃ પ્રણષ્ટસ્તે ધનંજય ॥ ૧૮-૭૨॥

અર્જુન ઉવાચ:

નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્લબ્થા ત્વતપ્રસાદાન્મયાચ્યુત ।
સ્થિતોsસ્મિ ગતસંદેહઃ કરિશ્યે વચનં તવ ॥ ૧૮-૭૩॥

સંજય ઉવાચ:

ઇત્યહં વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
સંવાદમિમમશ્રૌષમદ്ഭુતં રોમહર્ષણમ્ ॥ ૧૮-૭૪॥

વ્યાસપ્રસાદાછ્રુતવાનેતદ્ગુહ્યમહં પરમ્ ।
યોગં યોગેશ્વરાત્કૃષ્ણાત્સাক্ষાત્કથયતઃ સ્વયમ્ ॥ ૧૮-૭૫॥

રાજનસંસ્મૃતિ સન્મસ્મૃત્ય સંવાદમિમમદ્ભુતમ્ ।
કેશવરાજુનયોઃ પુણ્યં હૃશ્યામિ ચ મુહુમુમુહઃ ॥ ૧૮-૭૬॥

તચ્ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય રૂપમત્યદ્ભુતં હરેઃ ।
વિસ્મયો મે મહાન્ રાજનહૃશ્યામિ ચ પુનઃ પુનઃ ॥ ૧૮-૭૭॥

યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ ।
તત્ર શ્રીર્વિજયો ભૂતિર્ધ્રુવા નીતિર્મતિર્મમ્ ॥ ૧૮-૭૮॥

ૐ તત્સદિતિ શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ
બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે શ્રીકૃષ્ણાર્જુન સંવાદે
મોક્ષસન્ન્યાસયોગો નામ અષ્ટાદશો અધ્યાયઃ ॥ ૧૮॥